Het beeld ter nagedachtenis aan Anastasius Veluanus voor de kerk in Garderen.
Het beeld ter nagedachtenis aan Anastasius Veluanus voor de kerk in Garderen. (Foto: Foto: Leo Polhuys)

Boek Veluanus in moderne taal

Nadat Jan Gerritsz Versteghe uit Garderen in 1550 zijn protestantse geloofsovertuiging herroepen heeft, krijgt hij wroeging en wil hij de schuld die hij op zich geladen heeft verzoenen door een openbare geloofsbelijdenis. Het resultaat van dit voornemen is Der Leken Wechwyser (1554), dat nu bij uitgeverij De Brevier is verschenen onder de titel Wegwijzer voor gewone gelovigen.

Door Leo Polhuys

BARNEVELD - Uitgever PIeter Rouwendal is enthousiast over het boek, dat inmiddels verkrijgbaar is in de boekhandel. ''Het is het eerste gereformeerde geschrift in Nederland. Tenminste, voor zover bekend. Omdat Veluanus in Garderen woonde en preekte, zal er in Barneveld en omgeving zeker belangstelling zijn voor dit boek.'' Der Leken Wechwyser is uit het oud Nederlands in hedendaags Nederlands vertaald door William den Boer.
Jan Gerritsz.Versteghe werd circa 1520 geboren in Garderen. Hij overleed in 1570 in de omgeving van Koblenz. In 1563 huwde hij met Johanna Pithopaea. Hij groeide op in een betrekkelijk bemiddeld boerengezin in Stroe en volgde waarschijnlijk de Latijnse school in Harderwijk, destijds een brandpunt van moderne ideeën. Versteghe staat ook wel bekend onder de schuilnaam Joannes Anastasius Veluanus. Hij was van 1543 tot 1550 pastoor in Garderen en hield meeslepende preken. Versteghe kwam in opstand tegen een aantal praktijken van de rooms-katholieke kerk zoals onder meer tegen de oorbiecht, de aflaatpraktijk, het wangedrag van priesters, heiligenverering en andere misstanden. Ook had hij zijn eigen opvattingen over de voorzienigheid. Zo kende hij de mens deels een eigen wil toe.

Huiszoeking

Inquisiteur Fransicus Sonnius liet een onderzoek instellen en nadat bij een huiszoeking een pamflet tegen de paus werd gevonden, verdween de Gardenaar in 1550 in de gevangenis. Onder druk van de verhoren herriep hij zijn ketterse ideeën. Hij werd tot levenslange gevangenschap veroordeeld en zijn bezittingen werden verbeurd verklaard. Drie jaar lang zat hij in gevangenschap totdat hij met Pinksteren 1553 op verzoek van zijn familie door landvoogdes Maria van Hongarije werd vrijgelaten. Voorwaarde was dat hij naar Leuven zou gaan om pauselijke theologie te studeren. Versteghe zocht echter een veilig heenkomen in Duitsland en schreef daar in 1554 Der Leken Wechwyser. Het boek is vele malen herdrukt. Versteghe toont zich verdraagzaam; zelfs de bestrijding van de rooms-katholieke godsdienst mocht volgens hem niet verder gaan dan verbanning, geldboete en verbod op godsdienstuitoefening. Tot zijn dood was de Veluwenaar een soort kerkelijk inspecteur onder keurvorst Frederik III. In 1912 is in de Nederlands Hervormde kerk in Garderen een gedenksteen onthuld ter nagedachtenis aan Versteghe. In 1994 heeft de gemeente Barneveld een standbeeld geplaatst voor de kerk.

Meer berichten